“Xạ trị có đau không?” là một trong những câu hỏi phổ biến nhất trước khi bắt đầu điều trị ung thư.
Với xạ trị ngoài, bản thân tia xạ không gây cảm giác đau khi đi qua cơ thể. Người bệnh nằm trên bàn điều trị, máy xạ trị di chuyển xung quanh nhưng không chạm vào cơ thể và bạn cũng không cảm nhận được tia xạ.
Tuy nhiên, trong quá trình điều trị, xạ trị có thể ảnh hưởng đến các tế bào lành gần vùng được chiếu tia và gây ra một số tác dụng phụ. Không phải ai cũng gặp giống nhau, và vị trí xạ trị quyết định rất nhiều đến loại tác dụng phụ xuất hiện.
7 tác dụng phụ thường gặp khi xạ trị và cách chăm sóc
1. Mệt mỏi
Đây là một trong những tác dụng phụ thường gặp nhất.
Bạn có thể cảm thấy:
- Thiếu năng lượng
- Dễ mệt hơn khi làm việc thường ngày
- Muốn nghỉ nhiều hơn
- Khó duy trì nhịp sinh hoạt như trước
Mệt mỏi có thể tăng dần trong quá trình xạ trị và tiếp tục trong vài tuần hoặc vài tháng sau khi kết thúc điều trị.
Có thể làm gì?
- Nghỉ khi cơ thể cần
- Ưu tiên những việc quan trọng
- Duy trì vận động nhẹ như đi bộ nếu sức khỏe cho phép
- Ăn đủ năng lượng và protein
- Nhờ người thân hỗ trợ khi cần
Đừng cố ép bản thân phải sinh hoạt “như bình thường” nếu cơ thể đang cần nhiều thời gian hồi phục hơn.
2. Da vùng xạ trị đỏ, khô hoặc ngứa
Da tại vùng chiếu tia có thể:
- Khô
- Ngứa
- Đỏ hoặc thay đổi màu
- Nhạy cảm hơn
- Bong tróc trong trường hợp nặng hơn
Các thay đổi này thường khu trú ở vùng được điều trị.
Cách chăm sóc:
- Rửa nhẹ vùng da điều trị
- Thấm khô thay vì chà xát
- Mặc quần áo rộng, mềm
- Tránh chườm quá nóng hoặc quá lạnh
- Bảo vệ vùng da khỏi ánh nắng
- Chỉ sử dụng kem hoặc sản phẩm chăm sóc theo hướng dẫn của đội ngũ xạ trị
Nếu da phồng rộp, rỉ dịch, đau nhiều hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng, nên báo ngay cho nhân viên y tế.
3. Rụng tóc hoặc lông tại vùng chiếu xạ
Nếu tia xạ đi qua vùng có tóc hoặc lông, chúng có thể rụng.
Ví dụ:
Xạ trị não → có thể rụng tóc ở vùng đầu được xạ.
Xạ trị vùng chậu → có thể rụng lông ở vùng điều trị.
Mức độ mọc lại sau xạ trị phụ thuộc vào liều và vùng điều trị.
Cách chăm sóc:
- Gội và chăm sóc nhẹ nhàng
- Tránh kéo, chà xát mạnh
- Bảo vệ vùng da đầu nếu nhạy cảm
- Hỏi bác sĩ về khả năng tóc mọc lại với phác đồ của mình
4. Buồn nôn hoặc nôn
Không phải xạ trị ở đâu cũng gây buồn nôn.
Tình trạng này thường dễ gặp hơn khi xạ trị vùng bụng trên, não hoặc toàn thân.
Có thể làm gì?
- Ăn từng bữa nhỏ
- Chọn món dễ ăn, ít mùi nếu nhạy cảm
- Uống đủ nước theo khả năng
- Báo bác sĩ nếu buồn nôn ảnh hưởng đến ăn uống
Thuốc chống nôn có thể được sử dụng để phòng ngừa hoặc giảm triệu chứng.
5. Đau miệng, khô miệng hoặc khó nuốt
Tác dụng phụ này thường liên quan đến xạ trị vùng đầu, cổ hoặc ngực, chứ không phải người xạ trị nào cũng gặp.
Người bệnh có thể gặp:
- Khô miệng
- Đau hoặc loét miệng
- Thay đổi vị giác
- Đau khi nuốt
- Ăn uống khó khăn hơn
Cách chăm sóc:
- Giữ vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng
- Ưu tiên thức ăn mềm, dễ nuốt
- Tránh đồ quá cay, mặn hoặc gây kích ứng
- Uống nước thường xuyên nếu được phép
- Báo bác sĩ nếu ăn uống giảm rõ rệt
Nếu việc ăn uống bị ảnh hưởng, bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể giúp điều chỉnh chế độ ăn để tránh sụt cân và thiếu dinh dưỡng.
6. Tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa
Xạ trị vùng bụng, trực tràng hoặc vùng chậu có thể ảnh hưởng đến đường tiêu hóa và gây tiêu chảy.
Cách chăm sóc:
- Uống đủ nước nếu bác sĩ không yêu cầu hạn chế
- Chia nhỏ bữa ăn
- Theo dõi số lần đi ngoài
- Trao đổi với đội ngũ điều trị trước khi tự sử dụng thuốc cầm tiêu chảy
Nếu tiêu chảy nhiều, cơ thể có thể mất nước và điện giải, từ đó làm mệt mỏi nặng hơn.
7. Thay đổi tiểu tiện hoặc bàng quang
Xạ trị vùng chậu có thể gây một số triệu chứng như:
- Đi tiểu nhiều hơn
- Tiểu gấp
- Khó chịu khi đi tiểu
- Những thay đổi khác ở bàng quang
Những vấn đề này phụ thuộc vào vùng được điều trị và không xảy ra với mọi người.
Cách chăm sóc:
- Theo dõi thay đổi khi đi tiểu
- Uống nước theo hướng dẫn của bác sĩ
- Báo nhân viên y tế nếu đau nhiều, tiểu ra máu hoặc triệu chứng tăng dần
Không nên tự chịu đựng vì nhiều tác dụng phụ có thể được kiểm soát tốt hơn nếu được xử lý sớm.
Tác dụng phụ có hết sau xạ trị không?
Phần lớn các tác dụng phụ cấp tính sẽ cải thiện sau khi kết thúc điều trị, vì các tế bào lành có thời gian phục hồi.
Tuy nhiên, tốc độ hồi phục khác nhau ở từng người.
Một số tác dụng phụ có thể kéo dài hoặc xuất hiện muộn sau nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Nguy cơ này phụ thuộc vào vùng điều trị, liều xạ, các phương pháp điều trị ung thư khác và nhiều yếu tố cá nhân.
Vì vậy, tái khám sau xạ trị vẫn rất quan trọng ngay cả khi bạn cảm thấy khỏe hơn.
Khi nào cần báo bác sĩ?
Hãy liên hệ với đội ngũ điều trị nếu bạn:
- Mệt đột ngột hoặc khó thở
- Không ăn uống được
- Nôn nhiều
- Tiêu chảy nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước
- Da vùng xạ trị phồng rộp, rỉ dịch hoặc đau nhiều
- Đau miệng hoặc khó nuốt đến mức không ăn được
- Có triệu chứng mới khiến bạn lo lắng
Đừng đợi tác dụng phụ trở nên nghiêm trọng mới nói với bác sĩ.
Nhiều triệu chứng có thể được phòng ngừa hoặc kiểm soát tốt hơn nếu phát hiện sớm.
5 nguyên tắc chăm sóc trong thời gian xạ trị
Bạn không cần một chế độ “detox” đặc biệt sau mỗi buổi xạ.
Thay vào đó, hãy tập trung vào:
- Ăn đủ: đặc biệt là năng lượng và protein để cơ thể phục hồi.
- Uống đủ: trừ khi bác sĩ có chỉ định hạn chế nước.
- Ngủ và nghỉ hợp lý: nhưng vẫn vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép.
- Chăm sóc đúng vùng da xạ trị: tránh tự bôi các sản phẩm không được khuyến nghị.
- Báo sớm tác dụng phụ: thay vì cố chịu đựng.
Cơ thể cần năng lượng và dinh dưỡng trong quá trình sửa chữa các mô bị ảnh hưởng bởi điều trị.
Theo dõi quá trình điều trị trên Halza
Xạ trị thường là một phần trong hành trình điều trị ung thư gồm nhiều lần khám, xét nghiệm và theo dõi.
Thông qua Halza, bạn có thể lưu trữ hồ sơ và kết quả sức khỏe để thuận tiện xem lại thông tin qua từng giai đoạn điều trị.
Xạ trị ngoài thường không đau trong lúc chiếu tia. Điều cần quan tâm hơn là nhận biết sớm các tác dụng phụ và chăm sóc đúng cách để cơ thể có điều kiện hồi phục tốt hơn trong suốt quá trình điều trị.
Thông tin trong bài chỉ nhằm mục đích tham khảo, không thay thế tư vấn hoặc hướng dẫn điều trị của bác sĩ ung bướu và bác sĩ xạ trị. Tác dụng phụ và cách chăm sóc cần được cá nhân hóa theo vùng xạ trị và phác đồ của từng người.
Câu hỏi thường gặp
Xạ trị có đau trong lúc chiếu tia không?
Thông thường không.
Xạ trị ngoài khá giống lúc bạn chụp X-quang: cần nằm yên đúng tư thế trong vài phút nhưng không cảm nhận được tia xạ.
Điều gây khó chịu thường là tác dụng phụ xuất hiện sau nhiều buổi điều trị, chứ không phải cảm giác tia xạ đang đi vào cơ thể.
Tác dụng phụ có xuất hiện ngay từ buổi đầu không?
Không nhất thiết.
Nhiều tác dụng phụ có thể xuất hiện dần trong quá trình điều trị. Ví dụ, thay đổi da thường bắt đầu sau khoảng 1–2 tuần xạ trị. Một số tác dụng phụ giảm dần sau khi kết thúc điều trị, trong khi một số tác dụng muộn có thể xuất hiện sau nhiều tháng hoặc nhiều năm.
Xạ trị có làm rụng hết tóc không?
Không.
Xạ trị thường chỉ gây rụng tóc hoặc lông ở vùng cơ thể được chiếu tia. Ví dụ, xạ trị vùng đầu có thể gây rụng tóc ở vùng điều trị, nhưng xạ trị vùng ngực không làm toàn bộ tóc trên đầu rụng đi.
Nguồn tham khảo
- National Cancer Institute – Radiation Therapy Side Effects
- National Cancer Institute – Radiation Therapy for Cancer
- American Cancer Society – External Beam Radiation Therapy
- NHS – Side Effects of Radiotherapy
- National Cancer Institute – Nutrition During Cancer Treatment
Quay lại danh sách bài viết
