Nghe đến “xạ trị”, nhiều người thường nghĩ ngay đến ung thư giai đoạn nặng. Nhưng thực tế, xạ trị có thể được sử dụng ở nhiều giai đoạn khác nhau của bệnh ung thư.
Xạ trị là phương pháp sử dụng tia hoặc hạt năng lượng cao để làm tổn thương DNA của tế bào ung thư, khiến chúng không thể tiếp tục phát triển và phân chia. Tùy từng trường hợp, xạ trị có thể dùng một mình hoặc kết hợp với phẫu thuật, hóa trị, liệu pháp miễn dịch và các phương pháp điều trị khác.
Xạ trị hoạt động như thế nào?
Tế bào ung thư có khả năng phát triển và phân chia nhanh.
Bức xạ năng lượng cao có thể làm tổn thương DNA của tế bào ung thư. Khi tổn thương đủ lớn, tế bào không thể tiếp tục phân chia và cuối cùng sẽ chết.
Điều này không xảy ra ngay sau một lần chiếu tia. Tế bào ung thư có thể tiếp tục chết trong nhiều tuần hoặc thậm chí nhiều tháng sau khi xạ trị kết thúc.
Mô lành xung quanh cũng có thể chịu ảnh hưởng, vì vậy kế hoạch xạ trị được tính toán cẩn thận nhằm đưa liều xạ phù hợp đến khối u và hạn chế tổn thương các cơ quan lành.
Khi nào người bệnh cần xạ trị?
Không phải bệnh ung thư nào cũng cần xạ trị.
Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên:
- Loại ung thư
- Vị trí và kích thước khối u
- Giai đoạn bệnh
- Khả năng phẫu thuật
- Các phương pháp điều trị khác đang sử dụng
- Tình trạng sức khỏe tổng thể
- Mục tiêu điều trị
Xạ trị thường được sử dụng trong một số tình huống sau.
1. Xạ trị là phương pháp điều trị chính
Với một số loại ung thư nhạy với tia xạ, xạ trị có thể được sử dụng thay cho phẫu thuật hoặc làm phương pháp điều trị chính.
Tùy bệnh, bác sĩ cũng có thể kết hợp xạ trị với hóa trị hoặc các phương pháp khác để tăng hiệu quả điều trị.
2. Xạ trị trước phẫu thuật
Xạ trị trước mổ còn được gọi là xạ trị tân bổ trợ – neoadjuvant radiotherapy.
Mục tiêu có thể là:
- Làm khối u nhỏ lại
- Giúp phẫu thuật thuận lợi hơn
- Giảm nguy cơ tế bào ung thư còn sót lại tại vùng điều trị
Không phải ung thư nào cũng cần xạ trị trước mổ. Việc này phụ thuộc vào từng loại bệnh và chiến lược điều trị.
3. Xạ trị sau phẫu thuật
Đây là một trong những tình huống khá thường gặp.
Sau khi khối u đã được phẫu thuật lấy bỏ, vẫn có khả năng tồn tại những tế bào ung thư quá nhỏ để nhìn thấy bằng mắt thường hoặc hình ảnh học.
Xạ trị sau mổ có thể được sử dụng nhằm tiêu diệt các tế bào còn sót và giảm nguy cơ ung thư tái phát tại vùng điều trị.
Ví dụ, xạ trị thường là một phần trong kế hoạch điều trị của một số người bệnh ung thư vú sau phẫu thuật bảo tồn vú.
4. Xạ trị kết hợp với hóa trị
Một số loại ung thư được điều trị bằng hóa xạ trị đồng thời.
Điều này có nghĩa người bệnh nhận hóa trị và xạ trị trong cùng giai đoạn điều trị.
Mục tiêu là tăng khả năng kiểm soát tế bào ung thư, nhưng đồng thời tác dụng phụ cũng có thể nhiều hơn nên cần được theo dõi chặt chẽ.
5. Xạ trị khi ung thư tái phát
Nếu ung thư quay trở lại, bác sĩ có thể cân nhắc xạ trị để kiểm soát khối u hoặc giảm triệu chứng.
Việc có thể xạ trị lại hay không còn phụ thuộc vào vùng đã xạ trước đó, tổng liều xạ đã nhận và khoảng thời gian từ lần điều trị trước.
6. Xạ trị giảm nhẹ triệu chứng
Xạ trị không phải lúc nào cũng nhằm mục tiêu chữa khỏi ung thư.
Ở ung thư tiến triển hoặc di căn, xạ trị có thể được sử dụng để:
- Giảm đau do di căn xương
- Giảm chảy máu
- Giảm khó nuốt
- Giảm khó thở
- Giảm chèn ép do khối u
Đây được gọi là xạ trị giảm nhẹ – palliative radiotherapy. Mục tiêu chính là kiểm soát triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Có những loại xạ trị nào?
Xạ trị ngoài
Đây là hình thức thường gặp nhất.
Một máy xạ trị đặt bên ngoài cơ thể phát tia năng lượng cao và tập trung tia vào vùng có khối u.
Tổng liều điều trị thường được chia thành nhiều lần nhỏ, gọi là phân liều, thay vì đưa toàn bộ liều trong một lần.
Xạ trị trong – brachytherapy
Một nguồn phóng xạ được đặt bên trong hoặc rất gần khối u.
Phương pháp này được sử dụng trong một số loại ung thư như ung thư cổ tử cung, tuyến tiền liệt hoặc các bệnh lý khác tùy trường hợp.
Xạ trị toàn thân
Một số thuốc hoặc chất phóng xạ có thể được uống hoặc đưa vào cơ thể qua đường tĩnh mạch.
Chúng di chuyển trong cơ thể và tập trung nhiều hơn vào một số loại tế bào hoặc mô cần điều trị.
Xạ trị có tác dụng phụ gì?
Tác dụng phụ không giống nhau ở tất cả người bệnh.
Chúng phụ thuộc nhiều vào:
- Vùng cơ thể được xạ trị
- Tổng liều xạ
- Số buổi điều trị
- Phương pháp xạ trị
- Các điều trị khác đi kèm
Một số tác dụng phụ thường gặp có thể gồm:
- Mệt mỏi
- Thay đổi da tại vùng chiếu xạ
- Rụng lông hoặc tóc ở vùng được điều trị
- Buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa nếu xạ vùng bụng
- Khó nuốt hoặc khô miệng nếu xạ vùng đầu cổ
Mệt mỏi là một trong những tác dụng phụ thường gặp. Những tác dụng khác phụ thuộc rất nhiều vào vị trí được điều trị.
Điều này cũng có nghĩa xạ trị không làm rụng toàn bộ tóc trên cơ thể như nhiều người thường nghĩ. Tóc hoặc lông chủ yếu bị ảnh hưởng tại vùng nhận tia xạ.
Xạ trị bao nhiêu buổi?
Không có một con số chung.
Một số người chỉ cần vài buổi, trong khi người khác có thể điều trị nhiều tuần.
Số buổi phụ thuộc vào:
- Loại ung thư
- Vị trí và kích thước khối u
- Mục tiêu điều trị
- Tổng liều cần thiết
- Sức khỏe của người bệnh
- Các phương pháp điều trị đang phối hợp
Vì vậy, “xạ càng nhiều buổi càng nặng” không phải cách hiểu chính xác.
Phác đồ được thiết kế dựa trên liều xạ cần thiết và cách chia liều phù hợp với từng trường hợp.
Xạ trị có phải chỉ dành cho ung thư giai đoạn cuối?
Không.
Đây là một hiểu lầm khá phổ biến.
Xạ trị có thể được sử dụng:
Giai đoạn sớm → điều trị triệt căn ở một số bệnh.
Trước hoặc sau phẫu thuật → tăng khả năng kiểm soát bệnh.
Kết hợp với hóa trị → trong một số phác đồ điều trị.
Ung thư tiến triển hoặc di căn → giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Vì vậy, việc bác sĩ chỉ định xạ trị không tự động có nghĩa bệnh đã ở giai đoạn cuối.
Trước khi xạ trị nên hỏi bác sĩ điều gì?
Bạn có thể hỏi:
- Mục tiêu xạ trị của tôi là gì?
- Tôi cần xạ trị bao nhiêu buổi?
- Xạ trị kết hợp với phương pháp nào khác không?
- Tác dụng phụ nào dễ gặp với vùng tôi điều trị?
- Tôi cần chuẩn bị gì trước và trong quá trình xạ trị?
- Những dấu hiệu nào cần báo ngay cho bác sĩ?
Hiểu rõ mục tiêu điều trị sẽ giúp người bệnh bớt lo lắng và chủ động hơn trong quá trình xạ trị.
Theo dõi hành trình điều trị trên Halza
Quá trình điều trị ung thư có thể gồm nhiều lần khám, xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh, phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị.
Thông qua Halza, bạn có thể lưu trữ hồ sơ và kết quả sức khỏe để thuận tiện xem lại thông tin qua từng giai đoạn điều trị.
Xạ trị không đồng nghĩa với “bệnh đã nặng”. Đây là một công cụ điều trị ung thư có thể được sử dụng từ giai đoạn sớm đến giai đoạn tiến triển, tùy mục tiêu và đặc điểm của từng bệnh.
Thông tin trong bài chỉ nhằm mục đích tham khảo, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc kế hoạch điều trị của bác sĩ ung bướu và bác sĩ xạ trị.
Câu hỏi thường gặp
Xạ trị có phải hóa trị không?
Không.
Hóa trị sử dụng thuốc chống ung thư và thường có thể tác động đến nhiều vùng trong cơ thể.
Xạ trị bên ngoài thường là điều trị tại chỗ, tia xạ được tập trung vào khu vực có khối u hoặc vùng cần điều trị.
Xạ trị có đau không?
Trong lúc tia xạ được chiếu vào cơ thể, người bệnh thường không cảm nhận được tia xạ và quá trình chiếu tia không gây đau trực tiếp.
Tuy nhiên, tác dụng phụ có thể xuất hiện trong quá trình điều trị hoặc sau đó.
Xạ trị có làm người bệnh bị “nhiễm phóng xạ” không?
Với xạ trị ngoài, người bệnh không trở thành nguồn phóng xạ sau buổi điều trị và có thể tiếp xúc bình thường với người khác.
Một số hình thức xạ trị trong hoặc điều trị bằng chất phóng xạ toàn thân có thể cần các biện pháp an toàn tạm thời theo hướng dẫn của đội ngũ y tế.
Nguồn tham khảo
- National Cancer Institute – Radiation Therapy to Treat Cancer
- National Cancer Institute – Radiation Therapy Side Effects
- American Cancer Society – Radiation Therapy
- American Cancer Society – External Beam Radiation Therapy
- NHS – Side Effects of Radiotherapy
Quay lại danh sách bài viết
